آثار باستاني و جاذبه هاي گردشگري
قلعه دوست محمدخان «ناصريه» در مركز شهر ساختمان و نمايشگاه ايرانشناسي واقع در خيابان امام خميني – سد بمپور در كيلومتر هفت جاده ايرانشهر – بمپور واقع شده است. نخلستانهاي شهردراز واقع در كيلومتر سه جاده چابهار – نخلستانها و دروخانه دامن در مسير ايرانشهر به زاهدان – مسجد آل رسول واقع در خيابان طالقاني – مسجد نور واقع در خيابان نور – بقعه سيدمهدي واقع در خيابان فردوسي.

صنايع دستي
سوزن دوزي، جواهر سازي، پولك دورزي، قالي و قاليچه، گليم بلوچي ، آينه دوزي، دكمه دوزي، حصيربافي، منجوق دوزي، خراطي ، پارچه بافي ، ساخت ادوات موسيقي .

موسيقي
موسيقي ايرانشهر از جمله هنرهايي است كه به جهت شرايط خاص داشته و طي ساليان دراز گرمابخش شادي و شور مردم اين سامان بوده است سازهايي مثل قيچك، رباب، بنجو،‌تمبورك، دهلك و سازهاي ضربي مانند تشت و كوزه كه خاص منطقه است وسعتي در خور توجه به موسيقي اين خطه داده و به همراه دهل و سرنا از ديگر سازهاي رايج ويژه در منطقه دلگان رونق افزاي جشن و سرور مي باشد. از انواع موسيقي در شهرستان مي توان موسيقي هاي رزمي، مجلسي، عرفاني، حماسي را نام برد كه بيان كننده غمها، شادمانيها، حماسه ها و روحيه فداكاري،‌تقوي، وفا به عهد حب وطن و ميهمان نوازي مردم شهرستان است.

جاذبه هاي تاريخي
شهرستان ايرانشهر بواسطه قرار گرفتن در شاهراه ارتباطي فرهنگ هاي بزرگ پيش از تاريخي منطقه، در بردارنده مجموعه اي از كهن ترين، باارزش ترين و مهمترين سايت هاي باستاني و تاريخي مي باشد. با توجه به سابقه مطالعات باستان شناختي پژوهشگران و محققان داخلي و خارجي در اسپيدژ و چگرد مهمترين كانون هاي استقراري با فرهنگهاي بمپور و جازموريان در منطقه شناسايي گرديد كه در نوع خود از نظر تنوع آثار و تكنيكهاي فني بكار رفته در هزاره هاي سوم و چهارم ه.م بي نظير مي باشد. قلعه ناصري اين قلعه زيبا در مركز شهر ايرانشهر واقع شده است و يكي از وسيعترين و در عين حال زيباترين قلعه منطقه محسوب مي گردد. درگذشته از آن به عنوان مركز حكمراني ايالات بلوچستان استفاده مي شده است. ناصرالدوله فرمانروا حاكم وقت ايالت كرمان و بلوچستان پيشنهاد ساخت يك دژ نظامي عظيم را در محل فعلي شهر ايرانشهر (فهرج يا پهره قديم) به ناصرالدين شاه قاجار مي دهد، ناصرالدين شاه با ساخت قلعه در فهرج موافقت مي نمايد و بدين طريق كار ساخت قلعه در سال 1264 ه.ق توسط شخصي به نام استاد حسين معمار باشي كرماني آغاز و پس از هفت سال به پايان رسيد و از آن پس به نام قلعه ناصريه ناميده مي شود.
پس از ساخت اين قلعه عظيم و مستحكم مركز حكمراني بلوچستان از بمپور به ايرانشهر منتقل مي گردد، از استقرار دوست محمدخان اين قلعه با حكمراني محلي اين حاكم به قلعه دوست محمدخان نيز ناميده مي شود.
اسيپدژ يكي از مهمترين كانون ها و مراكز استقرار متعلق به دوران پيش از تاريخ و هزاره هاي دوم و سوم پيش از ميلاد در شهرستان ايرانشهر مي باشد كه در سال 1381 سازمان ميراث فرهنگي شناسايي و با شماره 6745 در فهرست آثار ملي كشور ثبت گرديد.

شهرستان ايرانشهر
ايرانشهر يكي از قديمي ترين شهرهاي استان سيستان و بلوچستان مي باشد كه به علت قدمت آن، همواره از اين شهر به عنوان «پهله» يا «پهره» به معناي شهر بزرگ ياد مي شده است ايرانشهر در سال 1307 مركز حكمراني بلوچستان بوده است.
وجود قلعه قديمي ناصري «دوست محمدخان» در مركز شهر ايرانشهر حكايت ايران – شهر بودن اين شهر را با تأكيد به هر ناظري اعلام مي نمايد. ايرانشهر داراي آب و هواي گرم، درجه حرارتش در تابستان به 54 درجه سانتيگراد و در زمستان به صفر درجه مي رسد. حداكثر بارندگي در طول سال به 83 ميليمتر مي رسد. اين شهرستان با وسعت 30230 كيلومترمربع در فاصله 335 كيلومتري از مركز استان و ارتفاع 580 متري از سطح دريا قرار دارد. ايرانشهر از شمال با شهرستانهاي خاش و زاهدان از جنوب يا شهرستان نيكشهر، از شرق با شهرستان هاي سرباز و سراوان و از غرب با شهرستانهاي بم و كهنوج همجوار مي باشد.

وضعيت جمعيتي شهرستان :
براساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1385 شهرستان ايرانشهر داراي 49555 خانوار و جمعيت 268400 نفر مي باشد.

الف) تركيب جنسي جمعيت :
از تعداد 268400 نفر جمعيت شهرستان 134192 نفر را زنان و 134208 نفر را مردان تشكيل مي دهند. پس جمعيت مردان در شهرستان تعداد بيشتري از زنان است و يا مي توان گفت تا حدودي مساوي اند. (نسبت جنسي به 100 رسيده و حتي 01/100 مي باشد در حاليكه در استان 103 مي باشد)
نسبت جنسي شهرستان در سال 1375، 7/100 به نفع زنان بوده است. اما پس از ده سال نسبت جنسي به 100 رسيده و حتي 01/0 به نفع مردان تغيير يافته است.

ب) پراكندگي جمعيت :
از تعداد 49555 خانوار ساكن در شهرستان 20833 خانوار يعني 7/43 درصد جمعيت در حوزه هاي شهري با جمعيت 117476 نفر ساكنند، 28652 خانوار با جمعيت 150592 نفر يعني 56 درصد جمعيت در روستا ساكن اند. همچنين 70 خانوار با جمعيت 329 نفر غيرساكنند. آمار فوق نشانگر اين است كه با توجه به خشكسالي هاي چند ساله اخير عشاير به حاشيه روستاها و حتي شهرها مهاجرات و تقريباً در زمان سرشماري يكجانشين بوده اند و همچنين مهاجرت روستا به شهر به نسبت سرشماري سال 1375 خيلي زياد شده است كه دستگاههاي خدمت رسان و مديريت شهرستان را با چالش مواجه نموده است. اين در حالي است كه سال 1375 حدود 71 درصد جمعيت شهرستان در روستا ساكن بوده و فقط 3/28 درصد در شهر سكونت داشته اند. يعني شهرنشيني با رشد بالاي 16 درصد همراه بوده است.

ج) تركيب سني جمعيت :
از 268400 نفر جمعيت شهرستان 197886 نفر يعني 72/73 درصد آن زير 30 سال جمعيت دارند و 33568 نفر از كل جمعيت شهرستان يعني 5/12 درصد زير 5 سال سن دارند با توجه به اطلاعات موجود تركيب جمعيتي شهرستان همانند ساير شهرستان هاي استان خيلي جوان است و جوان بودن جمعيت با توجه به برنامه هاي وزرات بهداشت در امر تنظيم خانواده نشانگر عدم موفقيت دانشگاه علوم پزشكي و شبكه بهداشت در اين امر به هر علت ممكن مي باشد كه ما در اين خصوص در سطح استان و شهرستان موفق نبوده ايم و نياز به برنامه ريزي جدي در اين خصوص احساس مي گردد. همچنين جوان بودن جمعيت هم مي توان فرصت باشد و هم چالش جدي و اين جمعيت نياز به تربيت و شكوفا نمودن با استفاده از تهيه و تمهيد زير ساخت هاي آموزشي و فرهنگي دارد.

وضعيت فرهنگي شهرستان :
شهرستان ايرانشهر با استقرار 6 مركز دانشگاهي (مركز آموزش عالي، دانشكده پرستاري و مامائي، دانشگاه آزاد اسلامي، دانشگاه پيام نور، دانشگاه جامع علمي كاربردي تكنولوژي و مركز ضمن خدمت فرهنگيان) يكي از شهرهاي دانشگاهي و فرهنگي استان مي باشد. از ديگر سو وجود جوانان پرشور در انجمن هاي فرهنگي، كانون فيلم و عكس، نمايش، شعر و ادب، مساجد و حضور پرنگ NGOها و مؤسسات غيردولتي، شهر را تبديل به يك شهر فرهنگي نموده و از مشهورترين هنرمندان اين شهرستان مي توان به شيرمحمد اسپندار (استاد شهير جفت ني نواز) ،‌مهتاب نوروزي (سوزن دوز مطرح كشور)،‌ماشاءاله بامري (خواننده و سرپرست گروه موسيقي سنتي)، قادربخش آبسالان (شاعر بلوچ)، نسرين كريمي (محقق و نويسنده) و عبدالواحد برهاني (داستان نويس و اديب) و ... آشنا شد.

وضعيت اجتماعي :
مراحل سه گانه تمدني كه با شكارگري و كوچ نشيني شروع شده و پس از آن مرحله كشاورزي، توليدات گياهي و يكجا نشيني بوده است و به شهرنشيني و زندگي ماشيني مي رسد. مردمي كه نوع غالب معيشت آنها كوچ نشيني و دامداري است به دليل عدم وابستگي به مكان و با توجه به بعد مسافت ، سختي كار و محدوديت چرا نياز به عصبيت (همبستگي) و دفاع از ايل و طائفه خود دارند. اما كشاورزان به دليل وابستگي به مكان و نياز به حفظ آن همواره تحت سلطه حكمرانان از نوع اول بوده اند و غالب قوت آن ها نيز برعكس نوع اول كه گوشت خوارند گياه خوار مي باشند.
استان ما داراي هر دو نوع معيشت است منطقه سرحد (شمال استان) كوچ نشين و داراي جامعه ايلي و طايفه اي است اما در مكران (جنوب استان) كشاورزي و نظام ارباب و رعيتي نوع غالب وجود دارد. در مكران به دنبال ايل و طايفه گشتن و پاسخ اين سؤال «شما چه قومي هستيد؟» بي نتيجه و بي پاسخ است چون جامعه روستايي و يكجانشيني فرمت مرحله دوم تمدني است اما سؤال ما شكل اول را تداعي مي نمايد.
شهرستان ايرانشهر در محل تلاقي كريدور شمال به جنوب و شرق به غرب قرار دارد و با وجود بيش از 50 هزار هكتار اراضي مرغوب و مستعد كشاورزي و بيش از 75 هكتار پوشش گلخانه اي در كنار فعاليت هاي واحدهاي صنعتي متعددي خاصيت مهاجرت پذيري بالا داشته كه در آن شهرونداني از استانهاي لرستان، خراسان،‌آذربايجان، يزد و كرمان و ساير شهرهاي استان مشغول به كار و كسب هستند. همچنين مهاجرت روستا به شهر زياد است و اين امر باعث ايجاد مسائل اجتماعي متعددي از جمله حاشيه نشيني گرديده است.
متأسفانه حضور پررنگ اتباع بيگانه و اشغال فرصت هاي شغلي يكي از دلايل بالا بودن نرخ بيكاري بوده زيرا اتباع بيگانه با نرخ كمتري خدمات ارائه مي دهند، فرصت هاي شغلي زيادي را در كارهاي تعميراتي، نقاشي و صافكاري، پارچه فروشي، قصابي و كارهاي ساختماني و ... اشتغال كرده اند.
اكثر اين اتباع، افاغنه غيرمجاز بوده و درصدي را اتباع پاكستاني نيز تشكيل مي دهند.
يكي ديگر از معضلات و مشكلات اجتماعي شهرستان بحث حاشيه نشيني به دليل خشكسالي و خشك شدن آب چشمه سارها، قنوات و ... مي باشد كه فرم اطراف شهر ايرانشهر را بهم زده و متأسفانه مشكلاتي را هم براي اهالي و دستگاههاي خدمات رسان بوجود آورده است.
از ديگر مسائلي كه مردم شهرستان را رنج مي دهد پديده خشكسالي و هجوم شن هاي روان مي باشد كه باعث بروز بحران در منطقه شده است.

تقسيمات كشوري :
شهرستان ايرانشهر با وسعت 30230 كيلومترمربع داراي 4 بخش ،‌10 دهستان و 744 روستا مي باشد.

بخش مركزي :
بخش مركزي مجموعاً 27762 خانوار با جمعيت 153011 نفر را شامل مي گردد. كه از اين تعداد 100642 نفر در حوزه شهري (شهر ايرانشهر) ساكنند. اين بخش شامل سه دهستان ابتر با وسعت 850 كيلومترمربع، 2348 خانوار و 11750 نفر جمعيت، دهستان دامن با 900 كيلومتر مربع وسعتف 2628 خانوار و 14327 نفر جمعيت، و هستان حومه به مركزيت شهردراز با وسعت 1350 كيلومتر مربع ، 5070 خانوار و 26292 نفر جمعيت مي باشد.
عمده شغل مردم كشاورزي، دامپروري و كارگري مي باشد.0

طوايف ساكن در بخش :
طوايف و تيره هاي عبدل زهي، دينارزهي، حملي، سياه خاني، دامني، بيجارزهي، برهانزهي، زردكوهي، سنجرزهي، ملازهي،‌مير، شاهكزهي، محمودزهي، دهاني ، داوودي، ريگي‌، ارباب، شهردرازي ، شيرخانزهي، صلاح زهي، دكالي، قادري و چاريزي و ...

آثار باستاني و جاذبه هاي گردشگري
1-قلعه چهل دختران 2- قلعه دامن 3- قلعه ابتر 4- قلعه ناصري 5- چشم انداز زيباي حاشيه رودخانه دامن 6- سد گران 7-سدسارادان

بخش بمپور
بخش بمپور با وسعت 2900 كيلومتر مربع، 9156 خانوار 48482 نفر جمعيت دارد كه از اين تعداد 9323 نفر در شهر و مابقي در روستا سكونت دارند.
اين بخش داراي سابقه و پيشينه بسيار قديمي بوده كه همزمان با دو استان سمنان و كهگيلويه و بوير احمد بخش شده و زماني وسيع ترين بخش كشور و تا حوزه بنت وسعت آن بوده است.
اين بخش داراي دو دهستان بمپور شرقي به مركزيت نوكجوب با وسعت 650 كيلومترمربع، 4412 خانوار و 23198 نفر جمعيت و دهستان بمپور غربي به مركزيت قاسم آباد با وسعت 2250 كيلومترمربع ، 3077 خانوار و 15561 نفر جمعيت مي باشد.

طوايف ساكن در بخش :
بمپوري، صلاحزهي، گمشادزهي، كرمزهي، شهلي بر، دكالي، چاريزهي، محمدي پور، بامري، سابكي، حنظراني، هودياني، شه بخش، نرماشيري، كلكلي، فهرجي، روديني، حوت پلنگي، باشي زهي، طوقي، نارويي، كدخدازهي، ملازهي، باشي زهي و ارباب ...

وقايع و حوادث تاريخي :
يكي از مهمترين وقايع تاريخي كه در بمپور اتفاق افتاده و جلوي رشد و ترقي آن روز به روز گرفته جابجايي مقر حكمراني از قلعه تاريخي بمپور به قلعه ناصريه بنا به دستور ناصرالدين شاه و علت را اينگونه بيان كرده اند كه سپاه شاه سون امير توپخانه ناصرالدين شاه از مسير جيرفت به سمت بمپور در حركت بوده و بدليل بارندگي فراوان در منطقه بمپور و جاري شدن سيل در رودخانه بمپور سپاه شاه سون چندين روز در پشت رودخانه بمپور مجبور به اتراق و ماندگاري در محدوده قاسم آباد در قلعه كوچكي در اين منطقه مي شود و بدليل بارندگي و گل آبوده بودن آب رودخانه مشكلاتي را متحمل شده كه پس از عبور از رودخانه و وارد شدن به منطقه پهره و وجود آب شرب گوارا كه در قنوات پهره جاري بوده دستور ساخت قلعه اي را از ناصرالدين شاه گرفته و عملاً مركز حكمراني تا آن زمان در بمپور بوده و به ايرانشهر فعلي انتقال يافت و بمپور روز به روز موقعيت خود را از دست داد.

بخش دلگان
بخش دلگان 11755 كيلومتر مربع وسعت، 9899 خانوار و 52948 نفر جمعيت دارد كه از اين تعداد 631 خانوار با جمعيت 3348 نفر در شهر گلمورتي و بقيه در روستا زندگي مي كنند.
اين بخش داراي 3 دهستان جلگه چاه هاشم به مركزيت جگردي با وسعت 3850 كيلومتر مربع، 4255 خانوار و 22824 نفر جمعيت و دهستان هوديان به مركزيت هوديان با وسعت 2850 كيلومترمربع، 750 خانوار و 3708 نفر جمعيت و دهستان دلگان به مركزيت گلمورتي با وسعت 5055 كيلومترمربع ، 4263 خانوار و 23068 نفر جمعيت دارد.

طوايف ساكن در بخش :
نوابي، بامري، مرادخاني، قاسم زهي، خرمي، دركي، ميرك زهي، جمشيدزهي، عبدالهي، فولادي، قنبري، سابكي، هودياني، شه بخش، شهلي بر، ميراسفندي، چاكري، درزاده، نارويي،‌هوت، رخشاني، شهدوستي، ديناري، گجرزهي، شهدادزهي، ميرزاخاني، جنگي زهي، داوودي

ميراث فرهنگي و جاذبه هاي گردشگري
- چشمه آبگرم هوديان
- زيارت مزارسانان واقع در روستاي گنبد
- زيارت حضرت هود (ع) واقع در روستاي اسفند واقع در دهستان جلگه
- زيارت چاه سنگك (زيارت امام علي ع)

آثار باستاني و جاذبه هاي گردشگري :
1- قلعه قديمي بمپور 2- باغ قديمي خالصه 3- تپه هاي باستاني بخش بمپور 4- بند انحرافي بمپور

بخش بزمان
بخش بزمان وسيع ترين بخش شهرستان با وسعت 12475 كيلومترمربع داراي 2668 خانوار و 13630 نفر جمعيت است.
اين بخش داراي دو دهستان اب رئيس به مركزيت مسجد ابوالفضل با وسعت 5925 كيلومترمربع و جميعت 1558 نفر و دهستان بزمان به مركزيت گيمان با وسعت 6550 كيلومترمربع و جمعيت 7909 نفر مي باشد كه از اين تعداد 819 خانوار با جمعيت 4163 نفر در شهر و مابقي در روستا زندگي مي كنند.

طوايف ساكن در بخش :
سجادي، جهانگيرزهي، ارباب، شيهكي، شهلي بر، نارويي، بزماني، شه بخش، مكساني، كرد، سهراب زهي، سابكي، سادات، سمي، داوودي

آثار باستاني و جاذبه هاي گردشگري :
1-گورستان قدمي اسپيدژ 2- قلعه سنگي بزمان 3- كلاتك ميرزاخان 4- چشمه آب گرم معدني بزمان 5- سنگر توپ 6- كوه خضر زنده 7-قلعه اسپدژ 8- قدمگاه حضرت خضر نبي .